लेख रजोनिवृत्तीच्या वेदनांवर संजीवनी पाटील यांची'आशेची'फुंकर, समुपदेशनातून महिलांना मानसिक आधार, सर्जनशीलतेतून नवजीवनाची दिशा

रजोनिवृत्तीशी संबंधित नैराश्याच्या समस्येकडे अजूनही पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. विशेषतः कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये मानसिक आरोग्यसेवा सहज उपलब्ध नसल्यामुळे ही समस्या अधिक गंभीर ठरते. भारतात काही समुदाय आरोग्य कर्मचारी रजोनिवृत्तीच्या काळातील महिलांना मदत करत आहेत, जरी त्यांना यासाठी कोणतेही औपचारिक प्रशिक्षण मिळालेले नसले तरी.

संजिवनी पाटील यांची कहाणी

संजिवनी पाटील यांनी सहन कराव्या लागणाऱ्या तीव्र वेदनांबद्दल सांगितले तेव्हा आजूबाजूच्या लोकांनी त्याकडे दुर्लक्ष केले आणि हे सर्व सामान्य असल्याचे सांगितले.

वयाच्या 42व्या वर्षी त्यांना अनियमित मासिक पाळी सुरू झाली. त्यांना अनेकदा अस्वस्थता, नैराश्य आणि आत्महत्येचे विचार येत होते.

“मला महिन्यातून दोनदा पाळी यायची आणि खूप जास्त रक्तस्राव व्हायचा,” असे महाराष्ट्रातील बदलापूर येथील रहिवासी संजिवनी सांगतात.

कसेबसे त्या हे सर्व सहन करत राहिल्या. एके दिवशी त्यांचा रक्तदाब अचानक वाढला आणि त्यांना रुग्णालयात दाखल करावे लागले. त्यानंतर रात्री घाम येणे, झोप न लागणे, शरीरातील चयापचयाची गती कमी होणे आणि सतत ‘ब्रेन फॉग’ जाणवणे अशा समस्या सुरू झाल्या.

रजोनिवृत्ती म्हणजे काय?

रजोनिवृत्ती ही महिलांच्या जीवनातील एक नैसर्गिक अवस्था आहे. साधारणपणे वयाच्या 45 ते 55 वर्षांच्या दरम्यान हार्मोन्समध्ये बदल होतात आणि मासिक पाळी कायमची थांबते.

या काळात अनियमित मासिक पाळी, गरम झटके, रात्री घाम येणे, झोपेच्या समस्या, ब्रेन फॉग आणि मूडमध्ये बदल यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.

वाढत्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की या हार्मोनल बदलांचा मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.

भारतातील 28,000 हून अधिक महिलांच्या विश्लेषणात असे आढळले की 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या रजोनिवृत्त महिलांपैकी जवळपास प्रत्येक पाचपैकी एका महिलेला क्लिनिकल डिप्रेशनचा त्रास होता.

मात्र रजोनिवृत्तीच्या काळातील नैराश्य किती महिलांना प्रभावित करते याबाबत अचूक माहिती उपलब्ध नाही. याचे एक कारण म्हणजे रजोनिवृत्तीशी संबंधित मानसिक आरोग्याची नियमित तपासणी केली जात नाही. तसेच मासिक पाळीतील शारीरिक आणि भावनिक वेदना या “सामान्य” मानल्या जात असल्यामुळे या समस्यांकडे दुर्लक्ष होते.

संजिवनी या काळातून कोणत्याही आधाराशिवाय जात होत्या.

“मला खूप आजारी असल्यासारखे वाटायचे आणि मला आता जगायचेच नाही असे वाटायचे,” असे त्यांनी सांगितले.

आत्महत्येच्या विचारांच्या अत्यंत कठीण अवस्थेत असताना, त्यांना 370 किलोमीटर दूर राहणाऱ्या एका समुदाय आरोग्य कर्मचाऱ्याच्या फोन कॉलमुळे आशेचा किरण मिळाला.

स्वयंसेवी आधारव्यवस्था उभारणे

संजिवनी या Accredited Social Health Activist (ASHA) आहेत. भारतातील ग्रामीण आणि शहरी भागातील लोकांना आरोग्यसेवा मिळवून देण्यासाठी काम करणाऱ्या 10 लाखांहून अधिक महिला समुदाय आरोग्य कर्मचाऱ्यांपैकी त्या एक आहेत.

ASHA कार्यकर्त्यांची सुरुवात 2005 मध्ये भारताच्या National Rural Health Mission अंतर्गत झाली. मातृ व बाल आरोग्यसेवेपर्यंत पोहोच वाढवणे आणि बाल व मातामृत्यूचे प्रमाण कमी करणे हा त्यामागचा उद्देश होता.

ASHA कार्यकर्त्यांना अधिकृतपणे सरकारी कर्मचारी मानले जात नाही. त्यांना प्रामुख्याने कामगिरीवर आधारित प्रोत्साहनपर रक्कम मिळते आणि राज्यांनुसार अतिरिक्त मानधन वेगवेगळे असते.

कालांतराने त्यांची कामे मातृ व बाल आरोग्यापुरती मर्यादित राहिली नाहीत. लसीकरण, कुटुंब नियोजन, क्षयरोगाची काळजी, असंसर्गजन्य आजारांची तपासणी आणि विविध सार्वजनिक आरोग्य मोहिमांमध्येही त्यांचा सहभाग वाढला.

यामुळे अनेक ASHA कार्यकर्त्यांवर कामाचा मोठा ताण आला असून त्यांना तुलनेने कमी मोबदला मिळतो.

चांगले वेतन आणि कामाच्या चांगल्या परिस्थितीची मागणी करण्यासाठी ASHA कार्यकर्त्यांनी संघटित होण्यास सुरुवात केली.

अशाच एका आंदोलनादरम्यान संजिवनी यांची भेट नेत्रदीपा पाटील यांच्याशी झाली. त्या देखील ASHA कार्यकर्त्या असून सुमारे 3,000 आरोग्य कार्यकर्त्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संघटनेच्या नेत्या आहेत.

दोघींनी एकमेकींचे फोन नंबर घेतले आणि नियमित बोलणे सुरू केले.

एके दिवशी नेत्रदीपा यांच्या लक्षात आले की संजिवनी पूर्वीसारख्या बोलत नाहीत. त्यानंतर त्यांनी फोन घेणेही बंद केले.

इतर ASHA कार्यकर्त्यांकडून नेत्रदीपा यांना समजले की संजिवनी यांना नैराश्याचे निदान झाले आहे.

15 दिवस फोन न घेतल्यानंतर अखेर संजिवनी यांनी फोन उचलला. त्यांच्या संभाषणावरून नेत्रदीपा यांना त्यांच्या लक्षणांचा संबंध रजोनिवृत्तीशी असण्याची शक्यता वाटली.

“त्यांना मानसशास्त्रीय आधाराची गरज होती,” असे नेत्रदीपा म्हणाल्या.

ASHA कार्यकर्त्यांना रजोनिवृत्तीच्या काळातील आरोग्यसेवेचे औपचारिक प्रशिक्षण मिळालेले नसतानाही नेत्रदीपा यांनी संजिवनी यांना फोनवरून समुपदेशन सुरू केले आणि डॉक्टरांचा सल्ला घेण्यास सांगितले.

त्यांनी ध्यानधारणा, दीर्घ श्वसनाचे व्यायाम आणि इतर mindfulness पद्धती करण्याचाही सल्ला दिला.

दोघी दररोज बोलू लागल्या. संजिवनी यांना कविता लिहिणे आणि रांगोळी काढणे आवडते हे नेत्रदीपा यांच्या लक्षात आले.

नेत्रदीपा यांनी संजिवनी यांना कला नियमितपणे करण्यास प्रोत्साहित केले. मात्र सुरुवातीला संजिवनी यांना त्यासाठी प्रेरणा मिळत नव्हती.

दोन महिने नेत्रदीपा यांनी WhatsApp वर प्रेरणादायी कविता आणि रांगोळीचे नमुने पाठवले. अखेर संजिवनी यांनी पुन्हा रांगोळी काढण्यास सुरुवात केली आणि आपल्या अनुभवांवर कविता लिहू लागल्या.

“मला खूप हलके आणि आरामदायक वाटले,” असे संजिवनी सांगतात.

त्यांनी सहा फुटांपेक्षा मोठ्या रांगोळ्याही काढल्या. लोकांनी त्यांना आपल्या घरी रांगोळी काढण्यासाठी बोलावण्यास सुरुवात केली.

“यामुळे माझा हरवलेला आत्मविश्वास पुन्हा मिळवण्यास मला मदत झाली,” त्या म्हणाल्या.

मानसिक आरोग्याच्या समस्या अजूनही होत्या. मात्र जेव्हा त्यांना खूप तणाव जाणवायचा तेव्हा त्या नेत्रदीपा यांना फोन करायच्या.

नेत्रदीपा शांतपणे त्यांचे म्हणणे ऐकून घ्यायच्या.

“लोकांनी आपल्या भावना व्यक्त करणे महत्त्वाचे आहे,” त्या म्हणाल्या.

हळूहळू संजिवनी आपल्या छोट्या-छोट्या यशाच्या गोष्टीही सांगू लागल्या—उदाहरणार्थ, कोणीतरी त्यांच्या कवितेचे किंवा रांगोळीचे कौतुक केले.

नेत्रदीपा यांनी अशा सकारात्मक अनुभवांची आठवण ठेवण्यास त्यांना प्रोत्साहित केले.

“अशा सकारात्मक आठवणी आणि आत्मविश्वास वाढवणाऱ्या गोष्टींचा साठा तयार करणे महत्त्वाचे आहे,” नेत्रदीपा म्हणाल्या.

रजोनिवृत्तीबाबतचे गैरसमज दूर करणे

भारतातील अनेक भागांमध्ये रजोनिवृत्ती हा अजूनही चर्चेसाठी संकोचाचा विषय आहे. त्यामुळे अनेक महिला आपली लक्षणे सांगण्यास किंवा मदत घेण्यास टाळाटाळ करतात.

संजिवनी यांना नैराश्य आले तेव्हा त्यांच्या आजूबाजूच्या लोकांना हे समजले नाही की रजोनिवृत्तीच्या काळातील हार्मोनल बदलांचा नैराश्यावर परिणाम होऊ शकतो.

ऑस्ट्रेलियातील Monash University मधील Women’s Mental Health Center च्या संचालक डॉ. जयश्री कुलकर्णी यांच्या मते, रजोनिवृत्तीशी संबंधित नैराश्य ओळखणे कठीण असू शकते कारण त्याची लक्षणे अनेक वर्षे बदलत राहू शकतात.

काही महिलांना काही काळ पूर्णपणे ठीक वाटते आणि त्यानंतर मानसिक आरोग्यात अचानक मोठी घसरण होऊ शकते.

रजोनिवृत्तीशी संबंधित नैराश्य शोधण्यासाठी विशिष्ट प्रयोगशाळा चाचणी उपलब्ध नाही. डॉक्टर अनेकदा हार्मोनच्या पातळीची रक्तचाचणी करतात; मात्र रक्तातील हार्मोनची पातळी मेंदूमध्ये नेमके काय घडत आहे हे अचूकपणे दर्शवत नाही.

त्यामुळे या हार्मोनल बदलांचे अधिक अचूक मोजमाप करण्यासाठी अजून संशोधनाची गरज आहे.

रजोनिवृत्तीतील नैराश्य हे इतर कोणत्याही प्रकारच्या नैराश्यासारखेच आहे, असा वैद्यकीय क्षेत्रातील एक गैरसमजही आहे.

यामुळे काही महिलांना नेहमीच्या antidepressants ची औषधे दिली जातात, मात्र रजोनिवृत्तीशी संबंधित विशिष्ट हार्मोनल बदलांचा पुरेसा विचार केला जात नाही.

संजिवनी यांनाही अशीच समस्या आली. रजोनिवृत्तीच्या पहिल्या वर्षात antidepressants घेत असूनही मूळ कारणावर उपचार होत नसल्यामुळे त्या निराश झाल्या.

University of Melbourne मधील प्राध्यापक मार्था हिकी यांच्या मते, वैद्यकीय क्षेत्राने रजोनिवृत्तीकडे दीर्घकाळ एखाद्या आजाराप्रमाणे पाहिले आहे.

“रजोनिवृत्तीला हा दृष्टिकोन लागू करू नये, कारण ती आयुष्यातील एक नैसर्गिक अवस्था आहे,” असे त्या म्हणतात.

रजोनिवृत्तीच्या काळातील आरोग्यसेवेचा नव्याने विचार

संजिवनी यांनी कविता आणि रांगोळीच्या माध्यमातून स्वतःला पुन्हा शोधले. दरम्यान, संशोधक विविध सर्जनशील पद्धतींच्या परिणामांचा अभ्यास करत होते.

तुर्कीमध्ये झालेल्या एका यादृच्छिक चाचणीत असे आढळले की मंडला रंगवण्यामुळे रजोनिवृत्तीशी संबंधित चिंता कमी होण्यास आणि जीवनमान सुधारण्यास मदत झाली.

इतर एका अभ्यासात रजोनिवृत्तीतील महिलांनी पारंपरिक तुर्की संगीत ऐकले. पाच आठवड्यांपर्यंत दिवसातून दोनदा 15 मिनिटे संगीत ऐकण्याची पद्धत वापरण्यात आली.

या महिलांमध्ये रजोनिवृत्तीची लक्षणे, नैराश्याची लक्षणे आणि झोपेच्या समस्या कमी झाल्याचे संशोधकांनी नोंदवले.

दुसऱ्या विश्लेषणानुसार meditation, yoga, Pilates, music therapy आणि dance therapy यांसारख्या mind-body पद्धतींमुळे रजोनिवृत्तीच्या काळात झोप, नैराश्य आणि चिंता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

30 यादृच्छिक चाचण्यांमध्ये 3,500 हून अधिक महिलांचा समावेश होता. त्यात cognitive behavioral therapy, mindfulness, support groups, counseling आणि coaching यांसारख्या मानसशास्त्रीय हस्तक्षेपांमुळे महिलांचे भावनिक आरोग्य सुधारल्याचे आढळले.

रजोनिवृत्तीच्या संशोधनात आतापर्यंत मुख्यतः लक्षणे ओळखणे आणि त्यावर उपचार करणे यावर भर दिला गेला आहे.

मात्र काही संशोधनानुसार या काळात महिलांना वैयक्तिक विकास, नव्या उद्देशाची जाणीव आणि सकारात्मक बदलांचाही अनुभव येऊ शकतो. या सकारात्मक अनुभवांवर अजून पुरेसे संशोधन झालेले नाही.

समुपदेशन, औषधे आणि कला या सर्वांचा वापर करून संजिवनी तीन वर्षांनंतर मानसिकदृष्ट्या सावरल्या.

यानंतर त्यांनी आपल्या समाजात रजोनिवृत्तीबाबतचे गैरसमज दूर करण्याचे आणि अशाच समस्यांचा सामना करणाऱ्या महिलांना मदत करण्याचे ठरवले.

इतर महिलांना मदत करण्याचा संजिवनी यांचा प्रयत्न

ASHA कार्यकर्ता म्हणून काम करताना संजिवनी यांच्या लक्षात आले की अनेक महिलांना मासिक पाळीच्या सततच्या समस्यांसाठी लगेच hysterectomy म्हणजेच गर्भाशय काढण्याची शस्त्रक्रिया करण्याचा सल्ला दिला जातो.

भारताच्या National Family Health Surveys नुसार वयाच्या 50व्या वर्षापर्यंत सुमारे 10 पैकी 1 महिलेवर hysterectomy झालेली असते.

“हे असे व्हायला नको,” असे संजिवनी म्हणतात.

आता संजिवनी स्वतःसारखी लक्षणे असलेल्या महिलांची यादी तयार करतात आणि त्यांना योग्य उपचार मिळवून देण्यासाठी मदत करतात.

“एखादी व्यक्ती बरी झाल्यानंतर मी तिला तिचा अनुभव इतरांशी शेअर करण्यास सांगते. अशा प्रकारे ही साखळी वाढत जाते,” त्या म्हणाल्या.

व्यावसायिक वैद्यकीय उपचार हे रजोनिवृत्तीच्या काळातील आरोग्यसेवेचा अत्यावश्यक भाग आहेत. मात्र त्यासोबत art therapy सारख्या पद्धतींचाही उपयोग होऊ शकतो, असे संजिवनी मानतात.

नेत्रदीपा यांनीही आपले ज्ञान इतरांपर्यंत पोहोचवण्यास सुरुवात केली आहे.

त्यांनी 50 पेक्षा जास्त ASHA कार्यकर्त्यांना रजोनिवृत्तीच्या काळातील महिलांना मदत करण्याबाबत प्रशिक्षण दिले आहे आणि दूरध्वनीवरून रुग्णांना समुपदेशनही करतात.

ASHA कार्यकर्त्यांना रजोनिवृत्तीशी संबंधित मानसिक आरोग्याबाबत औपचारिक प्रशिक्षण नसले तरी अनेकजणी स्वतःहून इतर महिलांना मदत करण्याचा प्रयत्न करतात.

भारतामध्ये 1.4 अब्जांहून अधिक लोकसंख्येसाठी 4,000 पेक्षा कमी clinical psychologists आहेत. त्यामुळे अनेक महिलांकडे मानसिक आरोग्याच्या समस्यांसाठी मदत घेण्याचे पर्याय फारच कमी आहेत.

नेत्रदीपा यांना सरकारने ASHA कार्यकर्त्यांना रजोनिवृत्तीतील महिलांना समुपदेशन देण्यासाठी औपचारिक प्रशिक्षण द्यावे, त्यांना योग्य मोबदला द्यावा आणि अधिक मानसिक आरोग्य व menopause specialists नियुक्त करावेत, अशी अपेक्षा आहे.

संजिवनी यांच्यासारख्या यशस्वी उदाहरणांनंतरही ASHA कार्यकर्त्यांसमोर मोठी आव्हाने आहेत. मर्यादित संसाधने, कमी किंवा अपुरा मोबदला आणि मोठा कामाचा ताण यामुळे अनेक ASHA कार्यकर्त्या शेतीसारखी इतर कामेही करतात.

तरीही त्या देशातील दुर्गम भागांपर्यंत पोहोचून लोकांना मदत करत आहेत.

“जेव्हा मला एखादी व्यक्ती बरी होताना दिसते, तेव्हा मला वाटते की मी तिला एक नवीन आयुष्य दिले आहे. हीच भावना मला पुढे काम करत राहण्याची प्रेरणा देते,” संजिवनी म्हणाल्या.

मुंबई प्रतिनिधी-गुरुनाथ तिरपणकर

लेखक: संकेत जैन

२४सप्टेंबर 2026